Biography of Seturam Pradhan – Modern Songs Singer

Source: nai.com.np/contents.php?id=208

सेतुराम काठमाडौँको असन कमलाक्षीमा संवत् १९४० साल मङ्सिरमा जन्मेका थिए । यी कृष्णधर प्रधान र हरिदेवी प्रधानका तीन सन्तानमध्ये कान्छा छोरा थिए । उनका दाजु कृष्णदास प्रधान पनि सङ्गीतमा धेरै झुकाउ राख्थे । साथै सेतुरामकी दिदी राममाया पनि गायनमा रुचि राख्थिन् । सेतुराम चाहिँ गायनकलामा मन, वचन र कर्म ले नै समर्पित थिए । त्यसैले बुबा कृष्णधर प्रधानले सेतुरामलाई यस क्षेत्रमा लाग्न थप वातावरण पनि तयार पारिदिएका थिए ।

सेतुराम नेपाली आधुनिक गीतका आदिगायक हुन् । उनले संवत् १९६५ सालमा नै गीत गाएर नेपाली साङ्गीतिक आकाशमा गीत रिकर्डिङ गर्ने पहिलो गायक हुने सौभाग्य पाए । गीत गाउने क्रममा उनले सुरुमै मोतीराम भट्टद्वारा लिखित ‘यता हेर्‍यो यतै मेरा नजर् मा राम प्यारा छन्’ बोलको गजल गाए । यस गीतको धून पनि उनैले दिएका थिए । उनी गजलमा जसरी लहसिएका थिए लोकपाराका झयाउरे गीतमा पनि उनी त्यत्तिकै टाँस्सिएका थिए । उनको गायनकलाको त्यति बेला जनस्तरका साथै राणाका दरबारमा पनि धूमधामै प्रशंसा हुने गथ्र्यो । त्यही कारणले उनी जागिरेका रूपमा बबरमहल पनि प्रवेश गरेका थिए ।

सेतुराम साहू जनकलाल श्रेष्ठको सौजन्यमा कोलकाता पुगेका थिए । त्यतिखेर जनकलाल श्रेष्ठचाहिँ भद्रकाली हाउसको स्थापना गरेर ग्रामोफोनको चक्का बेच्ने नेपालका मुख्य बिक्रेता थिए । उनी व्यापारी भएर पनि अर्काको हितमा आफ्नो व्यापारलाई पनि जोड्ने गर्थे । त्यसैले उनले करबल गरेर, चेपचाप गरेर र विभिन्न प्रलोभन देखाएर सेतुरामलाई गीत रिकर्डिङ गर्नका लागि कोलकाता पुर्‍याएका थिए । कोलकाता पुर्‍याएर जनकलाल श्रेष्ठले जोनोफोन रिकर्डको लेबलमा भद्रकाली हाउस उल्लेख गरी सेतुरामका स्वरमा मात्र सातवटा रिकर्ड गराएका थिए । ती सातवटा रिकर्ड मा चौधवटा गीत भरिएका थिए ।

सेतुरामका गीतले हलचल पैदा गर्दा उनीप्रति राणासरकारको कान पनि ठाडो भएको थियो । त्यसैले उनले चाँडै राणादरबारमा प्रवेश पाएका पनि थिए । सेतुरामका ओजपर्ूण्ाका गीत स्वयम् मा आकर्ष थिए तापनि उनी गीतगायनका इतिहासपुरुष मानिन्छन् । सुवी शाहका शब्दमा भन्ने हो भने “सङ्गीतक्षेत्रमा सेतुरामले नेपाली गीतमा नयाँ आयाम थपेर नेपाली कलाकारको प्रतिष्ठा बढाइसकेको देखिन्छ ।” वास्तवमा सेतुरामले त्यस युगमा पनि निर्धक्क गीत गाएर नेपाली साङ्गीतिक आकाशमा नयाँ आयाम थपेका थिए । उनी पहिलो गायक मात्र होइन पहिलो आधुनिक झयाउरे गीत गाउने हिसाबमा पनि नेपाली संसारमा र्सवाधिक चर्चित भए

ए आमा सानीमा
फूलको थुँगो खस्यो पानीमा !

सेतुराम काठमाडौँ उपत्यकामा गीतगायनका जुनसुकै कार्य क्रममा पनि पुग्थे । उनी गीत गाएर नै सारालाई मक्ख पार्न सक्थे । उनले गीत गाउने भनेपछि उनी पुगेका काठमाडौँका विभिन्न टोलहरूमा मान्छेको घुइँचो लाग्थ्यो । उनी गीत गाएर जुनसुकै उमेरका मान्छेलाई पनि मोहित पार्थे ।चन्द्रशमशेरलाई पनि उनले स्तुतिगीत गाएर मक्ख पारेका थिए । करियामोचनपछि चन्द्रशमशेरलाई र्सकाएर सेतुरामले गीत गाएका थिए । त्यो गीत त्यति बेला पनि ग्रामोफोनमार्फ चारै तिर बजाउने गरिन्थ्यो ।

सेतुरामले आफूले प्रेम गरेका सुन्दरीहरूमध्ये केहीसँग बिहे गरे । उनका औपचारिक लगनगाँठो कस्सिएका चाहिँ चार श्रीमती थिए । तीमध्ये जेठी श्रीमतीबाट रामबहादुर प्रधानको जन्म भएको थियो । रामबहादुर पनि उस्ताद थिए । माइली श्रीमतीबाट केदार प्रधान र साइँला प्रधान जन्मेका थिए । यी दुई भाइ पनि गायनमा रुचि राख्थे । केदार प्रधान र साइँला प्रधान किशोरावस्थामा नै स्वर्गीय भए । सेतुरामकी साहिँली पत्नीबाट सन्तान जन्मेका थिएनन् । सेतुरामले सुकुनानी श्रेष्ठलाई प्रेम गरी चौथी श्रीमतीका रूपमा आफ्नो घर भित्र्याएका थिए । सुकुनानी प्रधानबाट पाँच भाइ छोरा र चार बहिनी छोरीहरू मिठाइदेवी, मेवादेवी, मिश्रीदेवी र नारायणदेवी जन्मे । पाँचभाइ छोराहरूमध्ये चार भाइचाहिँ बालककालमा नै दिवङ्गत भए । उनका छोराहरूमध्ये बद्रीप्रसाद प्रधान मात्रै बाँचे । बद्रीप्रसाद प्रधान र तीन छोरीको चाहिँ घरबार पनि भयो ।

सेतुराम सानामा गोरो अनुहारका थिए । सेता भएकैले उनलाई सेतुराम भन्ने गरिएको थियो । हर्ेदा उनी खाइलाग्दा पनि थिए र बोल्दा जोकोही पनि उनीसँग मक्ख पर्थे । त्यसैले उनका पछि केटीहरूको पनि झुकाउ पाइन्थ्यो । उनको रहनसहन, लवाइखवाइ, बोलीचाली, हिँडाइडुलाइ राजषिर् छाँटको भए तापनि उनी एउटा मध्यम वर्गीय परिवारका थिए । उनको पेसाचाहिँ भाँडाकुँडाको व्यापार नै थियो ।

सेतुरामले काठमाडौँकै असनस्थित बालकुमारीमा भाँडादोकान थापेका थिए । त्यहाँ उनी तामा, पित्तल र काँसका भाँडाकुँडा बेच्ने गर्थे । उनको व्यापार राम्ररी चलेको पनि थियो । त्यसैले उनी आफैँ पसलमा बस्ने गर्थे । पसल हेर्दै गीत गायनमा लाग्दै गर्दा उनको पसल त्यति उच्चकोटिको हुन सकेन । तर उनको जीविकाका लागि त्यस पसलको आम्दानी पर्याप्तै हुन्थ्यो । त्यही पसलमा बसेर उनले आफ्ना छोराछोरीलाई कखरा पनि पढाउने गर्थे ।

सेतुरामले नेपाली भाषाका सोरवटा गीत रिकर्ड मा नै स्वराङ्कन गराएको पाइएको छ । तीमध्ये उनले गजल, भजन, झयाउरे आदि गीत गाएका थिए । त्यस समयमा उनले १२ वटा नेवारी गीत पनि गाएका थिए । उनका गीतहरू जति स्वच्छन्दताले भरिएका हुन्थे त्यति नै मर्म स्पर्शी पनि हुन्थे । गीत गाउँदाचाहिँ उनी रोमान्टिक शब्द नै बढी रोज्ने गर्थे । त्यसैले पनि होला उनको गायनका विशेषतालाई लिएर चारै तिर हल्ला मच्चिने गथ्र्यो । वास्तवमा त्यतिखेर सेतुरामको स्वर भएको ग्रामोफोनका चक्का घुमाई फिर्राई धेरैले सुन्ने गर्थे । त्यतिले नपुगेर सेतुरामका गीत माइकमा राखेर पनि घन्काउने गरिन्थ्यो ।

सेतुराम सौ खिन गायक थिए । उनी आफ्नो आत्मसन्तुष्टिका लागि मात्र गीत गाउँथे । उनको स्वरको मातमा परेर नै साहू जनकलाल श्रेष्ठले उनको ग्रामोफोन रिकर्ड बनाइदिएका थिए । हुन त सेतुरामले जीविकोपार्जनका लागि गीत गाउने लक्ष्य नै राखेनन् । यति हुँदाहुँदै पनि उनका गीतका चक्काहरू निकै बिक्री हुन्थे । त्यतिखेर नेपाली भाषाका गीतका चक्का पाउन नै गारो थियो । त्यसैले उनका स्वरहरूले सजिएको ग्रामोफोन नेपाल भित्रिएपछि उनको ख्याति चम्केको थियो ।

त्यस बेला नेवारी गीतको रेकर्ड गरेकाले सेतुराम काठमाडौँ उपत्यकाको नेवार समुदायमा सबैका मन परेका गायक भएका थिए । ‘राजामति कुमति’ भन्ने गीतको स्वराङ्कनपछि काठमाडौँ सहरमा उनी धेरैका हाई हाई भए । उनी गीत गाउँदा नाच्ने पनि गर्थे । ठट्टा गरीगरी नाच्ने र गाउने कलामा उनले ख्याति कमाएका थिए ।

सेतुरामभन्दा पहिला नेपाली गीत रिकर्ड गर्ने कोही पनि नेपाली गायक थिएनन् । उनी नेपाली भाषा र संस्कृतिलाई स्वरका माध्यमबाट देशविदेशमा पुर्‍याउने प्रथम साधक थिए । वास्तवमा उनी नेपाली सङ्गीतका महेश्वर थिए ।

सेतुराम गीत गाउँदागाउँदै बिरामी भए । उनको जिब्रोमा घाउ भएका कारण उनी १९९७ सालदेखि नै थला परेका थिए । त्यही रोगले नै उनी स्वर्गी य भए । उनको भौ तिक चोला संवत् १९९८ साल चैत मसान्तमा समाप्त भयो । सेतुराम स्वर्गी य गए तापनि उनको देन नेपाली धर्ती मा अटल छ । उनी नेपाली भावनाको धुकधुकीमा सधैँ बाँचिरहेका छन् , नाचिरहेका छन् र बोलिरहेका छन्

झल्झली मैयाँ पातली
बोलाउँदा बोल्दिनौ ।

Biography of Devi Prasad Upreti

(Source: nai.com.np/contents.php?id=211)

आधुनिकयुगका दानबीर कर्ण
अथवा देवीप्रसाद उप्रेती

मेरा दाजु सीके प्रसाईले लेखेको एउटा डायरी मैले पढेको थिएँ ”बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टर्राई, पुष्पलाल, बालचन्द्र शर्मा, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, पबहादुर मानवर्,र् ईश्वर बरालआदि जबजब दार्जीलिङ जान्थे उनीहरू देवीप्रसाद उप्रेतीकै घरमा बस्थे ।” किनभने उप्रेतीका घरमा सित्तैमा खानबस्न पाइन्थ्यो । यही प्रयोजनका लागि उप्रेतीले दार्जिलिङमा एउटा घर किनेका थिए । त्यही घरमा राखेर पनि यिनले धेरैलाई पढाए ।

उप्रेती सानैदेखि गरिवको हीत गर्थे । गाउँका गरिबलाई यी आफ्नो भात, तिहुन, तरकारी बाँडेर पनि दिन्थे । यसो गर्दा यिनले थुप्रैपल्ट आफ्ना आमाबाबुको कुर्टाई खाए । किनभने यी आफ्नो घरको धन बाँढेर गल्दैन थिए । वास्तवमा सानैदेखि यी दानी थिए । त्यसैले यी पर्ूवाञ्चलमा आदरणीय व्यक्तिका रूपमा सम्मानित भए । तर यिनका जिल्ला र अञ्चलका कुनै पनि प्रशासकले यिनको घर देखनन् । यिनले पनि कुनै सरकारी मान्छेको घरमा गएर पानी खाएनन् । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटादेखि जनकवि गोकुल जोशीसम्मले यिनलाई चिने । जोशीलाई आर्थिक टेकोले अड्याउने पनि उप्रेती नै थिए ।

उप्रेती आधुनिक युगका कर्ण थिए । त्यसैले यिनलाई सूर्यबहादुर थापादेखि खड्गप्रसाद ओलीसम्मले प्रेरक माने । अनि मोदनाथ प्रश्रतिदेखि गोविन्द भट्टसम्मले यिनको आदर्शवाद लेखे । लेख्नेक्रममा यिनको उचाईको श्यामप्रसाद शर्मादेखि तारानाथ शर्मासम्मले पनि वर्णन गरे । यिनलाई जतिले सङ्गत गरे महान मानेर नै यिनको पछि लागे ।

मेची र कोशी अञ्चलमा मात्र २९ वटा स्कुल बनाउने उप्रेती नै थिए । यिनको एकलो मन, दान र त्यागले त्यो भेक नै शिक्षित ठाउँका रूपमा परिचित भयो ।

शिक्षामा उप्रेतीको झुकाव थियो,तर यिनले धेरै पढेनन् । यिनले काठमाडौँको रानीपोखरी स्रेस्ता पाठशालाबाट निजामती प्रथम परीक्षा मात्र उत्तीर्ण गरे ।

२००७ सालको छेकामा नै चार लाख रुपियाँ यिनले त्यहाँका स्कुललाई चन्दा दिए । अनि फेरि यिनले आठ सय चौवन्न विघा झापाको जग्गा पनि स्कुललाई नै दान दिए । त्यस्तै तेह्रथुमको तीन सय उन्नाईस रोपनी जग्गा पनि स्कुललाई दान दिने यी त्यस ठाउँका कर्ण थिए । यिनले पढ्छु भन्नेलाई पैसा पनि नगदै दिन्थे । उनले दिएको नगद र जिन्सी फेरि फिर्ता लिँदैनथे ।
धर्मकर्ममा उप्रेतीको सानैदेखिको रुचि थियो । यी चुरोटबिडी, जाँड, रक्सी र मासु पनि खाँदैन थिए । यी भन्थे ‘मरेको भूत खानुहुँदैन’ । धैर्यशाली व्यक्तित्वले कुँदिएका उप्रेती बोल्दा थोरै बोल्थे तर कानून जस्तै पक्का कुरा बोल्थे ।

शिक्षाविकासका लागि उप्रेती निरन्तर खटे । खास गरेर असहाय र निर्धाको सेवामा यिनले जीवन दिए । यी तन्नमसँग पनि मधुर स्वरमा बोल्थे र उनीहरूलाई लेख्न सिकाउँदा पनि राम्रा अक्षर कुँदेर लेख्तै सिकाउँथे । अक्षर यिनको छापा नै हुन्थ्यो । बाचुन्जेल यिनले बाँसको कलमले मात्र लेखे ।

१९९९ देखि २००७ सालसम्म उप्रेती निरन्तर शिक्षाविकासमा भूमिगत रूपमा लागे । पूर्णबहादुर मानव यिनका सक्रिय मित्र थिए । पछि महानन्द सापकोटाको रायले यिनले सात सालमा र्सवप्रथम झापा जिल्लामा दस गाउँ पञ्चायत खोले अनि यिनैले त्यहाँ प्राथमिक विद्यालयको सुरुवात गरे ।

सात सालको क्रान्तिमा झापामा विचल्लीमा परेका दस हजार व्यक्तिलाई १६५० विघा जग्गा बाँड्ने उप्रेती नै मात्र एक जना थिए । उनीहरूका लागि यिनैले ३३० घर पनि बनाइ दिएका थिए ।
तेह्रथुम जिल्लाको पोखरीमा उप्रेतीेले अर्को स्कुल बनाए । शिक्षा र प्रगतिविरोधी तत्त्वले त्यो स्कुल दुईपटक जलाइ दिए । तर यी निराश भएनन् । उनले फेरि त्यहीँ अर्को स्कुल बनाए । सायद पुर्वाञ्चलको पहाडी इलाकामा त्यति ठूलो विद्यालय भवन अन्त छैन । काठमाडौँको पद्मकन्या बहुमुखी क्याम्पस जत्रै पहाडमा स्कुल भवन बनाउने उप्रेती नै एक जना थिए ।

उप्रेती त्यति बेला स्कुल खोल्न तम्से जब शिक्षक पाइँदैनथे । उनले भारतबाट शिक्षक ल्याए । तर विद्यार्थी स्कुल आउन मान्दैनथे । विद्यार्थीलाई प्रतिदिन मिर्ठाई बाँडेर पल्काउँदै स्कुल पढाउने यीनै थिए । निश्शुल्क शिक्षा प्रदान गर्ने यी साँचो गुरुबाबु थिए । सम्पूर्ण शिक्षकको तलब यी आफैले २०२९ सालसम्म बाँडे । तर जब नयाँ शिक्षा लाग्यो तब स्कुलको सम्पूर्ण आयस्तामा कमिशनको खेल सुरु हुन थाल्यो । किनभने नयाँ शिक्षा योजनाले यिनका सबै स्कुलहरू सरकारी भए । यिनले थापेका २९ वटा स्कुलमा यिनैको नाउँ प्रशासनद्वारा कालो मसीले पोतियो । यसपछि यिनको शिरमा ओझेल मात्र पर्न थाल्यो ।

नेपालीहरू शतप्रतिशत साक्षर हुनुपर्छ भन्ने उप्रेतीको तीव्र इच्छा हुन्थ्यो । यिनले युवा पुस्तालाई रोजगारमूलक सीपको शिक्षा दिलाउने प्रयत्न गर्थे । तर पञ्चायती प्रशासनले यिनको गला निमोठ्थ्यो । तर यी हार्दैन थिए । त्रिभुवनले यिनलाई चिनेका थिए । अनि राजा महेन्द्रदेखि वीरेन्द्रसम्मले पनि यिनको रहस्य बुझेका थिए । किनभने यी तीव्र दानी थिए । तर राज्यस्तरबाट यिनले केही पनि लिएनन् । किनभने यी दिन जन्मेका थिए । तर यिनलाई आफ्नै श्रीमती र छोराछोरीले पनि चिनेनन् । यी बाँचुन्जेल आफ्ना घरबाट ‘नजीकका तीर्थ हेला’ भए ।
उप्रेती समाजका महान् चिन्तक थिए । यी हरेक पल अर्काको मात्र हित गर्थे । यी नेपाली समाजको चोखो र सत्य सेवा गर्थे । यी आफ्नो र्सवस्व दिएर पनि मान्छे रिझाउँथे । तर नेपालमा छक्कापञ्जा खेल्ने व्यक्ति धेरै निक्ले । प्रायः समाज माराहरूले नै ठूलाठूला नाउँका समाजसेवी संस्थाको आड पाए । यस्ता विडम्बनाबाट उप्रेती छक्क परे । तर उनी आफ्नो पवित्र काम गर्दै रहे । उनी समाजसेवामा नै दुधकोसी, सुनकोसी अथवा सप्तकोसी जस्तै अविरल बग्दैरहे ।

उप्रेतीको व्यक्तिगत जीवनचाहिं नदीको बालुवाझै अरट्ठ परेको थियो । यिनले चार जनासँग बिहे गरे । आठ छोरा र चार छोरी जन्माए । अनि यी जीवनको अन्त्यतिर प्रायः एक्लै बसे । यिनको जीवनमा ‘बाह्र छोरा तेह्र नाति बूढाको धोक्रो काँधैमाथि’ भन्ने लोकोक्तिले निक्कै साथ दियो ।

तेह्रथुममा जन्मेका देवीप्रसाद उप्रेतीले नेपाललाई नै धेरै दिए । उनले धन, मन र एउटा युग पनि नेपालीलाई नै दिए । दिदादिदै यी विरामी भए । अनि उपचारकै क्रममा काठमाडौंमा यी स्वर्गीय भए । उनी नेपाल र नेपालीको हीत गर्न ८० वर्षर ७० दिन बाँचे । उप्रेतीकै इच्छाले यिनलाई झापाको आफ्नै घर लगियो । यसैक्रममा २०४९ साल असार ११ गते साँझ यिनको भौतिकचोला रात्रिबसको छतमा राखियो । अनि यिनको चोला रूँगेर यिनका जेठा छोरा इन्जिनियर मित्र उप्रेती र भतिजा प्रा.डा.रामप्रसाद उप्रेतीले त्यस बसको छतमा नै एउटा रात कटाए । बिहाको सूर्योदयसँगै बस झापाको घैलाडुब्बा अर्थात् उप्रेती निवास पुग्यो । त्यति बेलासम्ममा त्यहाँ जनसागर उर्लिसकेको

Biography of Yadav Prasad Panta

(Source: nai.com.np/contents.php?id=212)

नेपालका प्रथम पिएचडी
यादवप्रसाद पन्त

यादवप्रसाद पन्त सरलका गुरु थिए, शिष्टका साथी थिए र मृदुका नमुना थिए । नेपालमा भद्रभलाद्मी पनि मन्त्री भए भने उनै पनि एक भए । नेपाल राष्ट्र बैंकमा इमान्दार गभर्नर भए भने उनी पनि एक भए र योग्यताबाट कोही राजदूत भएका थिए भने उनै पनि बिरालाकोटिमा देखा परेका थिए । सज्जनको खोजी गरिँदा दर्लभ बिउमा उनको नाउँले पनि ठाउँ पाएको थियो ।
पन्तको जन्म १९८२ साल मङ्सिर २ गते काठमाडौँमा भएको थियो । उनी विष्णुप्रसाद र भीष्मकुमारीका एउटै सन्तान थिए । अनि उनले सत्र वर्षको उमेरमा सरदार रुद्रराज पाण्डेकी छोरी रमासँग लगनगाँठो कसे । त्यसपछि यिनको जीवनमा ससुरालीको पनि थप प्रभाव पर्‍यो । किनभने यिनका ससुरा एउटा अर्का विशेष व्यक्तित्व थिए ।
पन्त सानैदेखि अनुशासित थिए । बाल्यकालदेखि नै उनी पढ्नमा बढी समय दिन्थे । खास गरेर अर्थशास्त्रको अध्ययनमा यिनले मिहिनेत गरे । परिणामस्वरूप उनले त्यसैमा भारतको बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गरे र नेपालमा पहिलो पिएचडी गर्ने उनै देखा परे । पिएचडी गरेको चौबीस वर्ष पुगेपछि उनलाई सोही विश्वविद्यालयले डीलिटको उपाधि पनि प्रदान गर्‍यो ।अर्थशास्त्रमा डीलिट पाउने पहिलो नेपाली पनि उनै भए ।
पिएचडी गरेपछि पन्तले त्रिचन्द्र कलेजमा पढाए । समयक्रममा उनी योजनाकारमा पनि प्रस्तुत भए । नेपालमा विकास योजनाको आरम्भसँगसँगै उनी राष्ट्रिय योजना आयोगको सदस्य भए । त्यति मात्र होइन उनी सरकारको योजना र आर्थिक कारोबारका मुख्य सल्लाहकारमा पनि नियुक्त भए । साथै उनी सरकारको अर्थ मन्त्रालयको सचिव, नेपाल राष्ट्र बैङ्कको गभर्नर र आर्थीक ओगको अध्यक्ष पनि भए । आफ्नो कामको दक्षताका कारण उनी नेपालका झन्नै एक दर्जन सरकारी निकायका वित्तीय र आर्थिक प्रतिष्ठानका अध्यक्ष भए । उनका कार्यकालमा ती सबै संस्थाहरू मुलुकका आर्थिक मेरुदण्डमा बल पुर्‍याउने स्थितिमा पुगेका थिए । ढोडको लौरोले ठडिएको संस्था पनि उनी पुगेपछि फलामका खुट्टामा रुपान्तरण हुन्थे । किनभने उनी कमिशन, घूस र भ्रष्टाचारका विरोधी थिए । उनी आर्थिक रुपबाट देश र सरकार मार्ने कर्मचारी र राजनेतालाई मुलुकको शत्रु ठान्थे ।
पन्त सरकारको कारिन्दादेखि नेतृत्वपक्षसम्म पुगे तर यिनले सधैं पूजनीय काम मात्रै गरे । उनका हरेक कार्यकाल सुनौला भए । किनभने यी योजनाका हर्कुलस र कामका भीम थिए । यी कहिल्यै हात बाँधेर बसेनन् । बाँचुन्जेल यिनले केही न केही चमत्कार गरिरहे ।
सरकारी कामकाजबाट अवकाश लिएपछि पनि पन्त नेपालमा बैङ्किङ क्षेत्रलाई फराकिलो पार्न सक्रिय भए । परिणामस्वरूप उनैको अध्यक्षतामा बैङ्क अफ काठमाडौँको स्थापना भयो । कतिपय अन्तरराट्रिय वित्तीय संस्थाहरू उनैको सल्लाह र संरक्षणमा स्थापना हुँदै पनि गए ।
पन्त नेपालमा मात्र नभएर अन्तरराट्रिय क्षेत्रमा नै आर्थिक विज्ञका रूपमा सुपरिचित थिए । विश्वका आर्थिक सम्मेलनहरुमा पनि नेपालको नेतृत्वपङ्तिबाट उनी नै पुगे । एसियाका प्राय मुलुकले उनलाई आर्थिक गुरु थापे । उनको स्पष्ट धारा, मौलिक चिन्तन र दुरदर्शी विचारबाट धेरै मुलुकले उनको प्रत्यक्ष सहयोग मागे । उनैले एसियाली विकास बैङ्कको स्थापना र त्यसको वैधानिक सर्न्दर्भमा जग हाले । त्यसैले उनी त्यस बैङ्कको बोर्ड अफ गभर्नरको अध्यक्ष पनि भए । त्यसको अध्यक्ष हुने उनी पहिलो नेपाली थिए । उनको कार्यकालमा त्यस संस्थाले अन्तरराट्रिय ख्याति कमाएको थियो । यति मात्र होइन उनी संयुक्तराष्ट्र सङ्घ नेपालको अध्यक्ष भएपछि नेपालको सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रलाई थप टेवा मिलेको थियो ।
पन्त जापानका लागि नेपाली राजदूतहुँदा उनले नेपालको विकासका लागि जापान सरकार र जापानीलाई पनि नेपालप्रति केन्द्रित गरे । साथै यी फिलिपिन्स, कोरिया, अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्डको राजदूत भएका बखत आनुपातिक रूपमा ती देशहरूसँग नेपालको धेरै आर्थिक कारोबार भयो । वास्तवमा उनी जहाँजहाँ जान्थे त्यहीँत्यहीँ नेपालको गरिबीको दर्दनाक सत्य कथा बोकेर जान्थे र नेपालको स्वणिर्म भविष्यका लागि आफ्नो योजना राख्ने गर्थे । सही काम गरेर नै उनको व्यक्तित्वले सधैँ फराकिलो लिस्नो चढिरहृयो । जसले गर्दा उनी दिन दुईगुना र रात चारगुनाका दरले प्रसिद्धिको कोटिमा चढिरहे ।
पन्तले नेपालको आर्थिक विकासका लागि मात्र आफ्नो दिनचर्या रोपेनन् । उनी समाजसेवाप्रति पनि समर्पित थिए । चाहे नेपाल रेडक्रसको उन्नति र प्रगतिमा होस् अनि चाहे लायन्स क्लबको तर्फबाट राष्ट्र विकास गर्नुमा होस् उनी त्यसैमा पनि टाँस्सिरहेका हुन्थे । उनी जातभात र छुवाछुतको पनि विरोधी थिए । त्यति मात्र होइन, उनी साहित्य र संस्कृतिका मर्मज्ञ थिए । त्यसैले लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा पनि यिनको योगदानको प्रशंसा गर्थे । प्रायः देवकोटाले जाने घरमध्ये पन्तको घर पनि एउटा थियो । किनभने पन्तको घरमा साहित्यगोष्ठी पनि भइरहन्थ्यो । पन्तले नेपाल सांस्कृतिक सङ्घमा रहेर पनि काम गरे । उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयको कोषध्यक्ष पनि भए ।
पन्त राष्ट्र निर्माणको महायज्ञमा समर्पित भएबापत राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यमा मनोनीत भए । वास्तवमा उनी २०३६ सालअगाडि राजनीतिको ‘रा’ पनि बोल्न मान्दैन थिए । त्योभन्दा अघि उनी विशुद्ध विकासवादी प्रशासक मात्र थिए । उनको सिद्धान्त मुलुकको विकास गर्नुपर्छ भन्ने मात्र सोचाइमा केन्द्रित थियो । आर्थिक प्रशासन स्वच्छ हुनुपर्छ र मात्र राष्ट्रको विकास हुन्छ भन्ने उनको सैद्धान्तिक मान्यता थियो ।
पन्तले प्रशासनबाट राजनीतिमा लागेपछि सोचे ‘अब म जनताको सुखसमृद्धि र राष्ट्रको चौतर्फी विकासका लागि हिँड्छु ।’ त्यसपछि उनी रातोदिन जनविकासमा नै केन्द्रित भए । उनी राजनीतिमा प्रवेशको सुरुकै दिन अर्थ तथा सामान्य प्रशासन राज्यमन्त्री भए । त्यसपछि उनले आफ्नो दक्षता देखाउँदै गए । उनी मन्त्रीमा पदोन्नति पनि भए । अनि उनले जनताको मन पनि बुझे र जनताले पनि यिनलाई चिने । भनौं उनले राजनीतिमा जनताको महत्त्व बुझन थाले । त्यसपछि उनी चुनावमा उठे र नवलपरासी जिल्लाबाट राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यमा निर्वाचित भए । त्यसपछि उनी फेरि मन्त्री भए ।
देशमा बहुदलीय प्रणाली आएपछि पन्त पनि सक्रिय राजनीतिबाट टाढा जान सकेनन् । त्यसैले यी समेतको सक्रियतामा पञ्चहरूले राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी स्थापना गरे । क्रमशः उनी यस दलको कोषाध्यक्ष र उपाध्यक्ष भए । तर उनी जुनसुकै पार्टीका सरोकारवाला भए तापनि विश्वका अर्थशास्त्रीहरूमाझ उनको आफ्नै प्रकारको शिष्टाचार, सौहार्दता र योगदान थियो ।
पन्तले निरन्तर राष्ट्रको सेवा गरेबापत उनी नेपालका प्रायः ठूला विभूषणबाट विभूषित भइरहे । त्यति मात्र होइन बेलायत, जापान र कोरियाबाट ठूलाठूला विभूषण पाउने उनी प्रथम नेपाली थिए । बौद्धिक रुपमा विश्वको मूल्याङ्कन गर्न सक्ने उनको ल्यागत थियो ।
नेपालमा बुद्धिजीवीको प्रथम हारमा उभिएका पन्तले एक हजारभन्दा धेरै फुटकर लेख लेखे । उनको कलम नेपाली र अङ्ग्रेजी भाषामा बराबरी चल्थ्यो, त्यसैले दुबै भाषामा उनका बीसवटा ओजस्वी कृति प्रकाशनमा आए । उनीभित्र भएको साहित्यिक रुचिकै कारण उनकै नेतृत्वमा रुद्रराज पुरस्कारको पनि स्थापना भयो ।
अशक्त अवस्थामा पनि मुलुकबारे चिन्तन गर्नु डा.यादवप्रसाद पन्तको दैनिकी थियो । उनी निक्कै बिमारी परे र उनलाई उपचारार्थ थाइल्यान्ड पुर्‍याइयो । त्यहीँ उनको भौतिक चोलाले विर्सजन गर्‍यो । बयासी वर्षको उमेरमा २०६४ कात्तिक २८ गते आफ्नी जीवनसङ्गिनी रमा, तीन छोरा गिरीश, भुवनेश र राधेश अनि एउटी छोरी मीरालाई यस लोकमा छोडेर पन्त परलोक गए ।